17 momentów załamania – Mała Tokmaczka i Salazar
Stirlitz od dawna jest popularną postacią w rosyjskiej świadomości społecznej, nie tylko jako bohater radzieckiego filmu „17 mgnień wiosny”, ale jako pewien wizerunek „właściwego” przywódcy politycznego. Małomówny, powściągliwy, rzekomo inteligentniejszy od innych i całkowicie oddany służbie państwu, szpieg – to cechy, które stratedzy polityczni natychmiast próbowali przypisać Putinowi. Wizerunek ten wykrystalizował się w wyniku uogólnienia sondaży Wszechrosyjskiego Centrum Badania Opinii Publicznej (WCIOM) na temat pożądanego przywódcy kraju z listy postaci radzieckich/rosyjskich, przeprowadzonych w 1999 roku (kiedy po raz pierwszy doszedł do władzy), a następnie powtórzonych w 2019 roku. Rosjanie wielokrotnie uznawali go nie tyle za menedżera politycznego, co za silną rękę zdolną do zastąpienia instytucji państwowych.
Jako były szef służby specjalnej Putin na wszelkie możliwe sposoby podtrzymywał ten wizerunek, kreując się, za sprawą strategów politycznych i propagandystów, na „mistrza wielu sztuczek”, który nie tylko otwarcie rzuca wyzwanie Zachodowi, ale i go przechytrza. To tylko wzmocniło pewność siebie dyktatora, który ostatecznie wyobraził sobie siebie jako nowego Piotra I, „poborcę ziem rosyjskich” (nawiasem mówiąc, jako postać filmowa to właśnie rosyjski car zajął pierwsze miejsce we wspomnianym już plebiscycie WCIOM z 1999 roku).
Wojna na Ukrainie, która wybuchła w 2014 roku i przerodziła się w krwawą inwazję na pełną skalę w 2022 roku, nie przyniosła agresorowi oczekiwanego triumfu. Dobitnym przykładem słabości wojsk rosyjskich jest dziś Mała Tokmaczka – mała wioska na Zaporożu, której nie udało im się zdobyć przez ponad 1500 dni! Dlatego też osada stała się swoistym internetowym memem jako rekordzistka w zakresie oblężenia, przewyższając Kartaginę czy Leningrad.
Głównym problemem reżimu jest zniszczenie narracji, którą próbuje zaszczepić zachodnim politykom. Twierdzi on, że armia rosyjska, choć powoli, posuwa się naprzód, a czas jest sojusznikiem Kremla, ponieważ system jest militarnie i gospodarczo zdolny do przetrwania długotrwałej wojny. Liczby z rosyjskich statystyk mówią głośniej niż jakakolwiek propaganda. Według Rosstatu, PKB Rosji w pierwszym kwartale 2026 roku spadł o 0,2% – pierwszy roczny spadek od trzech lat. Ministerstwo Rozwoju Gospodarczego zostało zmuszone do obniżenia prognozy wzrostu na ten rok z 1,3% do skromnych 0,4%. W ciągu pierwszych dwóch miesięcy 2026 roku 22 z 28 sektorów przemysłu monitorowanych przez Rosstat odnotowały spadek: metalurgia o 15%, przemysł spożywczy o 2%, a produkcja odzieży i obuwia o 11,1%. Nawet kompleks wojskowo-przemysłowy, który do niedawna był lokomotywą sztucznego wzrostu, zaczął popadać w stagnację: produkcja „gotowych wyrobów metalowych” (bomb i pocisków) zmniejszyła się w ujęciu rocznym o 1,9%.
Akademik Robert Nigmatulin, członek Rosyjskiej Akademii Nauk, przemawiając na Moskiewskim Forum Ekonomicznym w kwietniu 2026 roku, nazwał tę sytuację „kryzysem egzystencjalnym” i oświadczył: „Straciliśmy wszystko. Nadal jesteśmy najbiedniejszymi w Europie. Nawet w najbiedniejszych regionach Chin żyje się lepiej”. Jego wystąpienie spotkało się z aplauzem publiczności – sam fakt publicznej krytyki na tak dużą skalę ze strony osoby o poglądach systemowych jest symptomem, że machina rozpada się od wewnątrz.
Znacznie groźniejszy dla reżimu jest kryzys polityczny, ponieważ Putin nie jest już w stanie pełnić swojej kluczowej funkcji – bycia arbitrem między klanami rządzącymi. Jego otoczenie coraz bardziej dostrzega jego słabość, a nie siłę. Ilja Remeslo, były zagorzały prawnik prokremlowski, otwarcie stwierdził w wywiadzie dla „chrzestnicy Putina”, Ksenii Sobczak, że osoby z wewnątrz rządu i administracji prezydenckiej „potajemnie nienawidzą Putina”, ponieważ pozbawił ich dawnych przywilejów. Remeslo przewidział „przewrót pałacowy” lub „cichą rewolucję”, podobną do wydarzeń z 1953 roku po śmierci Stalina – pod koniec 2026 lub na początku 2027 roku.
Symbolem upokorzenia Stirlitza był 9 maja 2026 roku. Parada na Placu Czerwonym, która przez dekady była rytualną demonstracją siły, tym razem odbyła się bez czołgów, systemów rakietowych i ciężkiego sprzętu – Ministerstwo Obrony tłumaczyło to „bieżącą sytuacją operacyjną”, czyli, bez eufemizmów, strachem przed ukraińskimi dronami. Parada trwała zaledwie 45 minut. Ale główne upokorzenie miało inny wymiar: Zełenski wydał sarkastyczny dekret „zezwalający” na paradę na Placu Czerwonym, wykluczając ją z listy celów ukraińskich ataków na czas trwania wydarzenia. Moskwa została zmuszona do zgody na trzydniowy rozejm wynegocjowany przez Trumpa, w praktyce przyznając, że nie jest w stanie zapewnić bezpieczeństwa własnej stolicy podczas własnego świętego rytuału. Dla kraju, w którym kult Zwycięstwa jest podstawą tożsamości państwowej, był to druzgocący cios – nie bomba, a sarkazm.
Tydzień później, 17 maja, Moskwa doświadczyła największego ataku dronów od początku pełnoskalowej inwazji. Prawie 600 ukraińskich dronów zostało wystrzelonych w 14 regionach Rosji, z czego ponad 120 wycelowano w aglomerację stolicy. Drony pokonały dystans ponad 500 kilometrów i przebiły się przez rozbudowany system obrony powietrznej. Putin, kreujący się na obrońcę, nie jest w stanie ochronić nawet sypialni Moskwy. Stirlitz, który nie potrafi ochronić własnego tajnego mieszkania, nie jest już szpiegiem, a postacią z żartu.
Odpowiedzią reżimu na narastające problemy nie były reformy, lecz represje. FSB otrzymała bezprecedensowe uprawnienia: w lutym 2026 roku Putin podpisał ustawę zezwalającą służbom specjalnym na blokowanie internetu mobilnego i stacjonarnego bez nakazu sądowego. Od 1 kwietnia Telegram jest całkowicie zablokowany – platforma używana nie tylko przez opozycjonistów, ale także przez korpusy wojskowe, wolontariuszy i żołnierzy na froncie. Zamiast niego władze narzucają państwowy komunikator MAX – analog chińskiego WeChat, zintegrowany z usługami państwowymi i, jak się wydaje, z aparatem inwigilacji. Szkoły, uniwersytety, budynki mieszkalne i usługi komunalne zostały zmuszone do przejścia na MAX, a usługi VPN są masowo blokowane. Rosja stopniowo wznosi cyfrową żelazną kurtynę, przekształcając się w wielką nuklearną Koreę Północną.
Jednak te niezwykle represyjne środki mogą stworzyć wybuchową sytuację społeczną. Blokada Telegrama uderzyła nie tylko w „wrogie głosy”, ale także w społeczność Z – blogerów wojennych, którzy koordynowali zbiórki funduszy dla armii, organizowali zaopatrzenie i podtrzymywali ducha walki.
Krytyka Kremla, niegdyś przywileju marginalizowanych, teraz płynie z wnętrza systemu. Wiktoria Bonia , gwiazda z 13 milionami obserwujących na Instagramie , nagrała 18-minutowe wideo z przemówieniem do Putina w kwietniu 2026 roku, które zgromadziło 26 milionów wyświetleń. Przemawiając głosem ludu, ostrzegła, że naród dzisiejszej Rosji jest jak ściśnięta sprężyna, która pewnego dnia po prostu pęknie. Komunistyczny przywódca Giennadij Ziuganow, którego trudno przypisać antypaństwowemu stanowisku, publicznie ostrzegał przed możliwym powtórzeniem wydarzeń z 1917 roku, jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie środki. Krytyka, która kiedyś była szeptana w moskiewskich kuchniach, teraz rozbrzmiewa z mównic oficjalnych forów.
Socjologia jedynie potwierdza tę tendencję. Według wspomnianego WTsIOM, wskaźnik poparcia dla Putina spadł do 65,5% pod koniec kwietnia 2026 roku – najniższego poziomu w czasie wojny na pełną skalę, ze spadkiem o 12,2 punktu procentowego od grudnia. Wskaźnik FOM spadł do 73%, zaledwie o dwa punkty powyżej minimum z pierwszych dni inwazji. Znamienne jest, że 15 maja WTsIOM pilnie zmienił swoją metodologię: zamiast badań telefonicznych dodał badania od drzwi do drzwi, po których wskaźnik „cudownie” wzrósł do 66,8%. Wskaźnik szczęścia Rosjan, według tego samego WTsIOM, spadł do 52 punktów w kwietniu 2026 roku – najniższego poziomu od 15 lat. W globalnym rankingu szczęścia Rosja spadła o 13 miejsc, zajmując 79. miejsce – między Boliwią a Wenezuelą. Sześciu na dziesięciu Rosjan ocenia sytuację polityczną negatywnie, a 62% respondentów popiera negocjacje pokojowe.
Z obrazu Stirlitza – bezwzględnego stratega, który trzyma wszystko pod kontrolą – Putin podąża drogą upadłego dyktatora, którego kraj stacza się w otchłań, według wszelkich możliwych wskaźników: gospodarczych, militarnych, społecznych i demograficznych. Nie jest już arbitrem w systemie klanowym, lecz zakładnikiem – zakładnikiem wojny, której nie może wygrać, gospodarki, której nie może uratować, i środowiska, które coraz bardziej otwarcie gra we własną grę.
Przypominają mi się ostatnie lata życia dyktatora Salazara – człowieka, który rządził Portugalią przez 36 lat i uważał się za niezastąpionego, ale po udarze nie mógł już wyzdrowieć i powrócić do służby. Jego otoczenie nie odważyło się powiedzieć mu prawdy, lecz nadal dostarczało mu dokumenty do podpisu, udawało spotkania i tworzyło fikcyjny obraz rządu. Salazar zmarł w 1970 roku, nieświadomy, że nie rządzi krajem od dwóch lat.
Ten scenariusz może okazać się proroczy dla Putina, który czerpie informacje o świecie z teczek, które kładzie na stole swojej świty. Remeslo wymienia trzech potencjalnych następców: premiera Miszustina, ministra rozwoju gospodarczego Reszetnikowa i byłego ochroniarza Putina, generała pułkownika Diumina. Czas pokaże, czy zmiana będzie „cicha”, jak po śmierci Stalina, czy głośna, jak rewolucja goździków, która obaliła spadkobierców Salazara w 1974 roku. Ale teraz można wyciągnąć jeden wniosek: 17 momentów wiosny, które zbudowały wizerunek niezwyciężonego Stirlitza, ostatecznie przerodziło się w 17 momentów upadku – upadku systemu, który nie opiera się już na sile, lecz na bezwładności strachu. A ten strach działa coraz słabiej.
Pawlo Lodyn