„Ukraińska partia w Polsce?” stan i perspektywy
Tytuł raportu jest celowo prowokacyjny, ponieważ polska debata o ukraińskiej diasporze w Polsce toczy się w cieniu sporów Kijowa i Warszawy w sprawach polityki historycznej. Naszym zdaniem zjawisko Ukraińców w Polsce warto postrzegać jako odrębny i istotny temat, wpływający na bieżące wydarzenia polityczne, a przede wszystkim na wybory parlamentarne w 2027 roku. Kwestia Ukraińców w Polsce będzie długotrwale obecna w polskiej debacie publicznej, niezależnie od jej liczebności i stopnia aktywności tej grupy. Celem tego Policy Paper jest opis zjawiska politycznego „Ukraińcy w Polsce”, które zajmuje tak istotne miejsce w debacie publicznej.
Pojęcie „Ukraińcy w Polsce” funkcjonuje w przestrzeni publicznej jako skrót myślowy obejmujący całą ukraińską społeczność mieszkającą w Polsce. W niniejszym tekście nie oznacza ono jednej zbiorowości prawnej ani politycznej. Tam, gdzie nie wynika to z kontekstu, wyróżniamy cztery kategorie prawne i społeczne.
Mniejszość ukraińska — obywatele Rzeczypospolitej Polskiej (autochtoni) uznani za mniejszość narodową w rozumieniu ustawy z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych. Mają pełne prawa polityczne i mogą tworzyć komitety wyborcze zwolnione z progu 5 proc. w wyborach do Sejmu. To grupa historyczna (m.in. Warmia, Mazury, Podkarpacie), mierzona w spisie jako deklaracja narodowości, nie jako PESEL UKR.
Migranci sprzed 2022 r. — obywatele Ukrainy przebywający w Polsce przed 24 lutego 2022 r. na podstawie zezwoleń na pracę, oświadczeń o powierzeniu wykonywania pracy, wiz, studiów lub pobytu czasowego albo stałego. W literaturze (OBM UW, NBP, OECD) opisywani są jako migracja zarobkowa, zwykle cyrkulacyjna. Nie są uchodźcami w rozumieniu konwencji genewskiej. Choć część z nich przyjechała już po 2014 r., w warunkach wojny na wschodzie Ukrainy, głównym motywem był aspekt ekonomiczny.
Osoby z ochroną czasową (PESEL UKR, „po 2022”) — obywatele Ukrainy i członkowie rodzin, którzy przybyli od 24 lutego 2022 r. i zostali objęci specustawą oraz unijną ochroną czasową. Mają prawo pobytu, pracy i świadczeń w zakresie określonym ustawą; nie mają czynnego ani biernego prawa wyborczego w wyborach polskich. Czas w statusie UKR nie wlicza się automatycznie do stażu na pobyt stały.
Nowy obywatel RP — osoba, która nabyła obywatelstwo polskie (najczęściej w trybie uznania przez wojewodę, rzadziej nadania przez prezydenta). Od chwili nabycia jest w prawie wyborczym wyłącznie obywatelem polskim, także przy drugim obywatelstwie ukraińskim. Tylko ta kategoria może głosować i kandydować do Sejmu, Senatu i na urząd Prezydenta RP.
Mylenie tych czterech kategorii — zwłaszcza mniejszości z uchodźcami oraz PESEL-u UKR z elektoratem — jest najczęstszym skrótem w sporze o „ukraińską partię”.
tekst raportu

