Między pamięcią a realpolitik. Polska i Ukraina po uchwale lwowskiej
Rok Szuchewycza we Lwowie to stara rana w nowym wydaniu – naciski i granice partnerstwa
Decyzja Lwowskiej Rady Obwodowej z 20 października 2026 roku o ogłoszeniu roku 2027 rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii, jej naczelnego dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza OUN Ołeha Olżycza nie jest wydarzeniem bez precedensu. Podobne uchwały przyjmowały rady obwodowe Lwowa, Tarnopola czy Wołynia już w latach 2006, 2007 i 2017. Różnica polega na skali i charakterze polskiej reakcji oraz na kontekście, w jakim decyzja zapadła. Przez lata Warszawa ograniczała się zwykle do dyplomatycznych not i oświadczeń IPN. Tym razem odpowiedź jest ostrzejsza, publiczna i operacyjna – od zakazu wjazdu dla inicjatora po oczekiwanie formalnego zablokowania uchwały. To przesunięcie nie wynika wyłącznie z nagłego wzrostu wrażliwości historycznej. Jest efektem połączenia pamięci o zbrodni wołyńskiej, wzmocnienia polskiej pozycji strategicznej i narastającej frustracji wobec braku wzajemności w polityce historycznej.
Roman Szuchewycz, który objął dowództwo UPA w 1943 roku, ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za planowanie i przeprowadzenie zbrodni wołyńskiej oraz czystek etnicznych w Galicji Wschodniej. Dla znacznej części polskiej opinii publicznej – nie tylko środowisk konserwatywnych – jego nazwisko pozostaje symbolem ludobójstwa, a nie walki o niepodległość. Wcześniejsze uchwały gloryfikujące UPA i Szuchewycza były tolerowane w cieniu innych priorytetów: wsparcia Ukrainy po 2014 roku, a później pełnoskalowej wojny. Polska strona wielokrotnie otrzymywała zapewnienia o zmianach w ustawie o statusie bojowników o niepodległość. Obietnice te, składane jeszcze za czasów Petra Poroszenki, nie zostały zrealizowane. W tekście opublikowanym w „Polityce” w 2016 roku zwracałem uwagę, że strona ukraińska często nie dostrzegała – lub nie chciała dostrzegać – iż Polaków interesują nie tylko ogólne deklaracje partnerstwa, lecz konkretne gesty symboliczne: pomniki, nazwy ulic, zwrot świątyń, obecność polskiej mniejszości w komisjach doradczych czy unikanie pustych obietnic.
Dziś kontekst jest odmienny. Polska należy do głównych dostarczycieli pomocy wojskowej i schronienia dla uchodźców. Jednocześnie, jak zauważali rozmówcy Witolda Jurasza z Onet.pl, Warszawa przestała być traktowana jak członek NATO drugiej kategorii. Dyskusje o możliwym rozmieszczeniu amerykańskiej broni jądrowej – nawet jeśli ich uczestnicy nie wierzą w realność takiej decyzji – oraz o polskim polu manewru wobec napięć amerykańsko-europejskich pokazują wzrost pozycji przetargowej. W tym świetle lokalna uchwała o Szuchewyczu przestaje być „wewnętrzną sprawą ukraińską”. Staje się testem wiarygodności partnera, który oczekuje dalszego wsparcia i drogi do Unii Europejskiej. Premier Donald Tusk nazwał decyzję niemądrą i szkodzącą Ukrainie. Wicepremier Władysław Kosiniak-Kamysz określił ją jako nieakceptowalną i podważającą zaufanie. Minister Radosław Sikorski doprowadził do wpisania inicjatora, Swiatosława Szeremety, na listę osób niepożądanych w strefie Schengen. To już nie jest wyłącznie retoryka.
Z ukraińskiej perspektywy sprawa wygląda inaczej. Ustawa o statusie prawnym bojowników o niepodległość uznaje uczestników UPA za bojowników o wolność. Część historyków i publicystów podkreśla ciągłość walki – od UPA do obecnej wojny z Rosją. Ocena własnej historii jest tu traktowana jako element suwerenności, a zewnętrzne naciski – jako próba narzucenia cudzej narracji. Lwowska Rada Obwodowa działa w ramach własnych kompetencji samorządowych. Zgodnie z ukraińskim prawem nie istnieje automatyczny wyższy szczebel administracyjny, który mógłby anulować prawidłowo podjętą decyzję rady, jeśli mieści się ona w jej uprawnieniach. Skuteczna droga prowadzi przez sąd administracyjny lub wewnętrzne mechanizmy samej rady. Ukraińskie MSZ skrytykowało uchwałę jako przynoszącą skutki odwrotne do zamierzonych, podkreślając jej lokalny charakter i gotowość do dialogu. Sondaż dla Radia NV pokazał, że 54 procent Ukraińców popiera stanowisko resortu, a jedynie około 27 procent – postawę lwowskich radnych. Narracja „bohaterów UPA” nie jest więc jednomyślna nawet na Ukrainie.
Jednocześnie w polskiej debacie pojawiły się głosy sugerujące, że cała inicjatywa nosi znamiona rosyjskiej prowokacji. Wiceminister Marcin Bosacki stwierdził w TVN24, że decyzja została „zrobiona jakby przez agentów Rosji”. Premier Tusk zauważył, że w takich sytuacjach Rosjanie zawsze zacierają ręce. Rzecznik prezydenta Rafał Leśkiewicz ocenił, że inicjatywa „pachnie rosyjską prowokacją” i powinna zostać zbadana przez ukraińskie służby. Niezależnie od tego, na ile takie oceny są trafne, pokazują one, jak głęboko spór historyczny przeniknął do bieżącej polityki bezpieczeństwa.
Doniesienia o rzekomym wstrzymaniu pakietu pomocy wojskowej zostały zdementowane przez polskie Ministerstwo Obrony Narodowej. Rzecznik i wiceminister Cezary Tomczyk potwierdzili, że dostawy nie zostały wstrzymane ani opóźnione. Większym problemem w oczach części polskich urzędników pozostaje majowa decyzja prezydenta Zełenskiego o nadaniu jednostce imienia „bohaterów UPA”, która wywołała poważniejszy kryzys i reakcję prezydenta Nawrockiego. Lwów „znany jest z takich numerów”, jak zauważył jeden z rozmówców Interii, ale skala polityczna lokalnej uchwały jest mniejsza niż gestów centralnych.
Narastające napięcia transatlantyckie dają Polsce nowe pole manewru dyplomatycznego – pod warunkiem, że Warszawa nie będzie wewnętrznie skłócona. Sojusz z USA i Europą nie zostanie zerwany, lecz Polska może prowadzić bardziej asertywną grę. W relacjach z Ukrainą oznacza to możliwość uzależniania dalszego wsparcia finansowego i politycznego wsparcia przy akcesji do UE od konkretnych gestów: postępu w ekshumacjach, rezygnacji z najbardziej kontrowersyjnych upamiętnień czy budowy wspólnych instytucji dialogu historycznego. Spotkanie marszałka Włodzimierza Czarzastego z Rusłanem Stefanczukiem w sierpniu 2026 roku pokazuje drugą stronę medalu – potrzebę odbudowy zaufania między społeczeństwami, realną rolę Ukraińców w polskiej gospodarce oraz świadomość, że nie ma bezpiecznej Polski bez bezpiecznej Ukrainy.
Ryzyko jest obustronne. Dla Ukrainy kontynuowanie polityki symbolicznej, która antagonizuje najważniejszego europejskiego sąsiada, osłabia pozycję w negocjacjach z Unią i dostarcza Rosji narzędzia propagandowego. Dla Polski nadmierna eskalacja może zniechęcić ukraińskie elity do kompromisów i utrudnić współpracę wojskową oraz przyszłą odbudowę. Już dekadę temu pisałem o konieczności wspólnych muzeów, bliźniaczych centrów dialogu, szerszego udziału polskiej mniejszości w życiu politycznym Ukrainy oraz odejścia od elitarnej współpracy kulturalnej na rzecz form bardziej masowych. Te propozycje pozostają aktualne.
Uchwała lwowska prawdopodobnie nie wejdzie w życie w pierwotnym kształcie. Strona ukraińska dała zapewnienia, a komunikat zniknął ze strony rady. Polska oczekuje jednak formalnego potwierdzenia, a nie tylko usunięcia informacji. Długoterminowo problem nie zniknie, dopóki obie strony nie znajdą formuły, która pozwoli Ukraińcom na własną narrację o walce z Sowietami i Niemcami, a Polakom – na uznanie zbrodni wołyńskiej i zaprzestanie gloryfikacji jej głównych wykonawców w kontekście relacji dwustronnych i europejskich.
Prawdziwy test partnerstwa strategicznego nie polega na ignorowaniu historii, lecz na zdolności do zarządzania nią w sposób, który nie sabotuje wspólnego interesu bezpieczeństwa. Polska ma dziś większe możliwości, by domagać się wzajemności. Ukraina ma interes, by jej nie prowokować w najbardziej wrażliwych punktach. Choć w polskiej debacie często powtarza się, że na eskalacji zyskuje wyłącznie Moskwa, coraz więcej osób dostrzega, że ten argument nie zwalnia żadnej ze stron z odpowiedzialności za własne decyzje.
Eugeniusz Biłonożko

