Kawałeuski: Do restartu relacji Białorusi z Zachodem daleko. Jest ostrożny krok, nie zmiana kursu UE
Polska i USA otwierają przestrzeń do rozmów, ale Mińsk musi pokazać konkretne działania
Do pełnego restartu stosunków Białorusi z krajami Zachodu jest jeszcze daleko, a dominującym czynnikiem pozostaje trwająca wojna w Ukrainie, która nie wykazuje oznak zakończenia i wręcz eskaluje – ocenił w rozmowie Walerij Kawałeuski, białoruski dyplomata i kierownik Agencji Spraw Euroatlantyckich z siedzibą w Warszawie. Jednocześnie pozytywnym, choć ostrożnym sygnałem jest wrześniowe spotkanie na marginesie Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku ministra spraw zagranicznych Polski Radosława Sikorskiego z szefem białoruskiego MSZ Maksymem Ryżenkowem – pierwsze na tym poziomie od około dekady. Nie oznacza to jednak zmiany kursu całej Unii Europejskiej.
Kawałeuski, były zastępca szefa i przedstawiciel ds. zagranicznych Zjednoczonego Gabinetu Przejściowego Swiatłany Cichanouskiej (w latach 2022–2024), podkreślił, że „czynnik wojny kontynuującej się dominuje w kalkulacjach i ocenach krajów Zachodu”, a sama wojna „nie wykazuje żadnych oznak zbliżania się do końca. Wręcz przeciwnie – obserwujemy eskalację i zaostrzenie”. Według niego „faza wojny znów się zmieniła i nie idzie w najlepszym kierunku”. W tej sytuacji relacje z Zachodem pozostają uwarunkowane przede wszystkim kwestiami bezpieczeństwa regionalnego i wsparciem Białorusi dla rosyjskiej agresji.
Ostrożny krok w relacjach z Polską
W odniesieniu do Polski Kawałeuski stwierdził, że „rzeczywiście można mówić o pozytywnym kroku naprzód ze strony obu krajów”. Spotkanie Sikorskiego z Ryżenkowem „wyraźnie nie było improwizacją – było przygotowywane”. „Co więcej, skoro zdecydowali się wyjść z informacją o tym spotkaniu do przestrzeni publicznej, to mają nastawienie, by iść dalej i rozwiązywać inne kwestie” – zaznaczył. Agenda dwustronna jest „bardzo szeroka zawsze, jako u sąsiadów, którzy bardzo blisko żyli, rozwijali się i współpracowali”.
Jednocześnie podkreślił ograniczenia: „Mówimy jednak o relacjach dwustronnych z jednym z krajów Unii Europejskiej. Nie było sygnałów, że Polska występuje tu w imieniu Brukseli czy całej europejskiej rodziny. Dlatego też można mówić o ostrożnym ruchu naprzód – to znaczący krok, ale jeszcze nie zmiana kursu Unii Europejskiej”. Polska od dłuższego czasu zmieniała ton komunikacji – krytycznie odnosząc się do sytuacji na Białorusi, ale spokojniej. „Myślę, że to była pewna przygotowawcza faza do rozmowy już na poziomie politycznym”. Kawałeuski zwrócił uwagę na doświadczenie Sikorskiego: „To wicepremier i minister spraw zagranicznych, ważna figura, u którego jest bogate doświadczenie pracy z Białorusią, są niełatwe lekcje z przeszłości, gdy próbował pomóc ułożyć te relacje. Dlatego szczególnie cenne jest to, że minister spraw zagranicznych Polski robi taki krok i znów daje nową szansę na naprawienie tych stosunków poprzez dialog i współdziałanie”.
Kontekst spotkania w Nowym Jorku (23 września 2026 r.) obejmuje m.in. sytuację na granicy polsko-białoruskiej oraz kwestie bezpieczeństwa regionalnego, w tym przeloty rosyjskich dronów i rakiet przez terytorium Białorusi. Sikorski określał je jako pierwsze, zapoznawcze, porównując możliwość poprawy relacji do „przebiśniegu, który może zakwitnąć, jeśli aura będzie sprzyjać”. Polska zapowiedziała też otwarcie nowego budynku ambasady w Mińsku. Kawałeuski nie wyklucza, że takie kontakty były uzgadniane w szerszym kontekście z Waszyngtonem i Brukselą.
Amerykański track i brak europejskiego zaangażowania
Jeśli chodzi o USA, Kawałeuski ocenił, że „pozostają przywiązane do swojego projektu negocjacyjnego dotyczącego uwolnienia więźniów politycznych”. Proces „nie rozwija się prosto i jednoznacznie naprzód”. USA deklarowały ambicję uwolnienia wszystkich do końca roku, jednak „ostatnie wrześniowe uwolnienie 25 osób nie poszło dokładnie według wcześniej opracowanego planu i wzorców”. Niemniej, według oświadczeń specjalnego przedstawiciela Johna Coale’a, „zamierzają kontynuować tę pracę z fokusem na uwolnienie więźniów politycznych”. „Mińsk ma swoją agendę – chce złagodzenia sankcji – i to tworzy przestrzeń, w której można się dogadywać. Dla nas szczególnie cenne jest to, że USA kontynuują pracę nad uwolnieniami”.
Wrześniowe uwolnienie 25 osób nastąpiło po rozmowach Coale’a z Aleksandrem Łukaszenką; w zamian USA złagodziły sankcje wobec dwóch białoruskich firm (Lakokraska i Bellesbumprom). Łącznie w ostatnich rundach mediacji amerykańskiej uwolniono setki osób (szacunki sięgają 700–900), choć setki nadal pozostają w więzieniach. Kawałeuski podkreślił jednak brak europejskiego udziału: „W tej kombinacji nie brakuje europejskiego uczestnictwa, które mogłyby dwa kraje Unii Europejskiej wziąć na agendę kwestię zaprzestania ścigania karnego z motywów politycznych na Białorusi. Ich brak pozostaje otwartym pytaniem”. Chodzi o represje wewnętrzne i transnarodowe, w tym „dekret konsularny, który nie daje Białorusinom możliwości wymiany dokumentów za granicą”. „Nawet uwolnieni więźniowie polityczni, którzy zostali wywiezieni z kraju, wielu pozostało bez dokumentów, co tworzy poważne trudności nie tylko dla samych ludzi, ale i wyzwanie dla krajów, w których się zatrzymali – przede wszystkim Polski i Litwy”.
„Cenne w amerykańskich wysiłkach jest to, że pokazali, iż pozytywnych zmian można się dobijać. Ale do tego trzeba się spotykać, rozmawiać i znajdować kompromisowe rozwiązania” – podsumował. „Jest nowa dynamika, nowe przestrzenie do wspólnego rozwiązywania problematycznych kwestii i to jest mile widziane, ale mówić o tym, że kraje Zachodu – a przede wszystkim Unii Europejskiej – są gotowe przekroczyć tę granicę, myślę, że do tego Mińsk będzie musiał jeszcze sporo zrobić, by zademonstrować gotowość bycia konstruktywnymi partnerami. Tego konstruktywizmu nie zawsze wystarcza”.
Sankcje UE i lutowy termin 2027
Kawałeuski odniósł się do lutowego terminu przeglądu unijnych sankcji (przedłużonych do 28 lutego 2027 r. bez zmian w zakresie). „Ten lutowy deadline 2027 roku można rzeczywiście rozpatrywać jako możliwość przemyślenia dalszych relacji między Białorusią a Unią Europejską, by usunąć niektóre problematyczne kwestie. Może to być właściwy moment na dyskusję z Mińskiem, jakie ustępstwa ze strony Białorusi mogłyby doprowadzić do częściowego zniesienia sankcji”. Pełne zniesienie jest niemożliwe: „zwłaszcza sankcje wojskowe będą obowiązywać, dopóki trwa wojna. Nie wykluczam nawet, że te sankcje będą dalej wzmacniane, gdyż wojna sama się nie kończy, a w interesie Europy jest ograniczanie możliwości wsparcia Białorusi rosyjskiej agresji przeciw Ukrainie”.
Inne sankcje (za naruszenia praw człowieka, kryzys migracyjny, lądowanie samolotu) „mogą być przeglądane, by dobijać się ustępstw ze strony Mińska, w tym uwolnienia wszystkich więźniów politycznych, zaprzestania ścigania karnego z motywów politycznych, zatrzymania represji transnarodowych”. „To wszystko kwestie, które należałoby chyba omawiać już dziś. Ale do tego potrzebna jest gotowość samych krajów Europy – przynajmniej części, które byłyby zainteresowane ruchem tych relacji naprzód, by nie stagnowały”. Stagnacja „nie leży w interesie Unii Europejskiej ani Białorusi” i „utrzymuje dość niebezpieczną sytuację z punktu widzenia bezpieczeństwa regionalnego”. „Wewnątrz politycznej problematyki Białorusini praktycznie nie są opracowywani – postęp jest bardzo skromny”. Uwolnienie ok. 926 osób to „znaczący postęp, ale w warunkach kontynuacji represji pytanie nadal będzie stało: jak zatrzymać te powiązane procesy uwolnień i represji, by ten błędny krąg się nie rozwijał i spirala została zatrzymana”.
Konkretne działania Mińska i rola demokratycznych sił
Na pytanie, jak Mińsk może przekonać Europę o konstruktywnym podejściu (nie tylko słowami), Kawałeuski wskazał klasyczne instrumenty: „zaczynać od komunikacji, która może być bardziej umiarkowana i spokojna. Z Mińska nadal można usłyszeć dość ostre wypady pod adresem sąsiadów, w szczególności krajów bałtyckich czy samej Unii Europejskiej, Brukseli. Ta praktyka toksyczności w oficjalnej komunikacji ze strony MSZ i innych organów już się przeżyła”.
„Zanim takie decyzje o tym, że określone sankcje mogą przestać działać, Mińsk będzie musiał zademonstrować działanie. I tu reżim ma bardzo dużo łatwo dostępnych rozwiązań”. Wymienił poprawę warunków w więzieniach („by nie było przemocy, karcerów, izolatki, pozbawienia możliwości kontaktu z bliskimi i adwokatami, dostępu do opieki medycznej”), zniesienie dekretu konsularnego (który obciąża Polskę i Litwę wydawaniem dokumentów) oraz kontrolę sytuacji na granicy z Litwą i Łotwą (przemyt i działania grup przestępczych). „To całkowicie normalne działania, które powinny być w zasięgu mińskich władz”. W kontekście wojny „bardzo ważne jest, by Białoruś tworzyła jakąś dodatkową dystans od wojny, by demonstrowała, że może przyczyniać się do rozwiązania tych problematycznych sytuacji i obniżać temperaturę w obszarze bezpieczeństwa w naszym regionie”.
Odnosząc się do demokratycznych sił na wygnaniu (w tym Cichanouskiej, Babaryki i diaspory), Kawałeuski zauważył ryzyko: „kraje Unii Europejskiej będą się kierować swoimi narodowymi interesami – tymi dotyczącymi bezpieczeństwa i rozwoju gospodarczego. Rzeczywiście istnieje takie ryzyko, że kraje mogą przełączyć się wyłącznie na dwustronną agendę”. „To tworzy moment, w którym można zdepriorytetyzować kwestie takie jak uwolnienie więźniów politycznych czy zaprzestanie represji”. Dlatego „głos Białorusinów za granicą jest bardzo ważny, by przyczyniać się do tego, by białoruska agenda priorytetyzowała kwestie humanitarnego porządku”.
Zwrócił uwagę na rozbieżności w podejściach: struktury polityczne chcą najpierw uwolnienia wszystkich i zaprzestania represji przed łagodzeniem sankcji, podczas gdy „z punktu widzenia innych inicjatyw, w tym USA i mnie samego, uważamy, że ten schemat nie zadziała, bo Mińsk nie pójdzie na tak poważne ustępstwa w nadziei, że sankcje zostaną zniesione. Dlatego uważamy, że trzeba używać sankcji już teraz do uwalniania ludzi”. Krytycznie ocenił bezwarunkowe utrzymywanie sankcji na Biełaruskalij: „Uważamy, że sami odbieramy sobie ważne dźwignie oddziaływania na sytuację. Takie podejście może hamować proces, przedłużać pobyt więźniów politycznych w więzieniach”. „Nalegamy, by wykazać elastyczność i priorytetyzować właśnie białoruską agendę – to, czego potrzebujemy, to osiąganie zmian we wewnętrznej sytuacji politycznej, która jest bezpośrednio związana z kwestiami bezpieczeństwa regionalnego”.
Kawałeuski, po odejściu z Gabinetu Cichanouskiej w czerwcu 2024 r. z powodu różnic strategicznych i taktycznych, kieruje Agencją Spraw Euroatlantyckich (zarejestrowaną w Warszawie), która pracuje nad integracją niezależnej, suwerennej i demokratycznej Białorusi w społeczności euroatlantyckiej oraz nad kwestiami humanitarnymi i bezpieczeństwa regionalnego. Podkreślił, że nowa dynamika jest mile widziana, ale wymaga od Mińska konkretnych działań, by stać się konstruktywnym partnerem.
(Oprac. na podstawie wywiadu z 9 października 2026 r.;
kontekst wydarzeń: spotkanie Sikorski–Ryżenkow 23.09.2026,
uwolnienia przy mediacji Johna Coale’a,
przedłużenie sankcji UE do 28.02.2027)

