Paryż albo polsko-ukraiński dialog z okopów wojny

Laureatem konkursu IX edycji Konkursu im. Wojciecha Sikory na najlepszą pracę doktorską i magisterską związaną z historią i dorobkiem Instytutu Literackiego w Paryżu został ukraiński wojskowy i polska filozofka.

Praca doktorska pani dr Milena Przybysz-Gralewska „Kościół rzymskokatolicki w koncepcjach i działaniach paryskiej «Kultury» (1976–2000)” wygrała IX edycji Konkursu im. Wojciecha Sikory.

Nagrodę specjalną jury przyznało ukraińskiemu badaczowi Pawłu Łodynowi, który obronił dysertację w warunkach służby w Siłach Zbrojnych Ukrainy. W kategorii prac magisterskich nagrody nie przyznano.

Decyzję podjęło jury w składzie: Bogumiła Berdychowska, Anna Bernhardt, Rafał Habielski, Rafał Stobiecki i Marek Żebrowski. Nagroda główna oraz nagroda specjalna wynoszą po 10 tysięcy złotych brutto każda.

Milena Przybysz-Gralewska jest autorką rozprawy doktorskiej obronionej w 2025 roku na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Łódzkiego pod kierunkiem dr hab. Sławomira M. Nowinowskiego, prof. UŁ. Praca analizuje stanowisko paryskiej „Kultury” wobec Kościoła rzymskokatolickiego w ostatnim ćwierćwieczu działalności pisma, obejmując m.in. relacje z opozycją demokratyczną w PRL, pontyfikat Jana Pawła II, stan wojenny oraz szerszy kontekst polityki wschodniej Watykanu.

Nagrodę specjalną otrzymał Pawło Łodyn za pracę doktorską pt. „Pojednanie ukraińsko-polskie w działalności społeczno-politycznej Bohdana Osadczuka”, obronioną w 2025 roku na Czerniowieckim Uniwersytecie Narodowym im. Jurija Fedkowycza pod kierunkiem M. A. Genyka. Bohdan Osadczuk (1920–2011), ukraiński historyk, publicysta i wieloletni współpracownik „Kultury” (ps. „Berlińczyk”, „Alexander Korab”), był jednym z kluczowych orędowników polsko-ukraińskiego dialogu i pojednania. Pawło Łodyn od 2023 roku nieprzerwanie pełni służbę w Siłach Zbrojnych Ukrainy; praca powstała i została obroniona w warunkach czynnej służby wojskowej.

Pawło Łodyn – politolog, dziennikarza, dyrektor wykonawczy Centrum Narracji Politycznych Demokracji; korespondent portalu „Obserwator Międzynarodowy” w Ukrainie

Konkurs im. Wojciecha Sikory organizowany jest przez Stowarzyszenie Instytut Literacki Kultura oraz Fundację Kultury Paryskiej. Jego celem jest pobudzanie zainteresowania środowiska naukowego historią i dorobkiem Instytutu Literackiego w Paryżu oraz miesięcznika „Kultura” — jednego z najważniejszych ośrodków polskiej myśli niezależnej w okresie powojennym.

Instytut Literacki (wł. Casa Editrice Lettere, fr. Institut Littéraire) założył w 1946 roku w Rzymie Jerzy Giedroyc przy wsparciu 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa. W 1947 roku redakcja przeniosła się do Maisons-Laffitte pod Paryżem. Do zespołu dołączyli m.in. Zofia i Zygmunt Hertzowie oraz Józef Czapski. Przez ponad pół wieku Instytut wydawał miesięcznik „Kultura” (1947–2000, 637 numerów), kwartalnik „Zeszyty Historyczne” (171 numerów) oraz setki książek. Pismo i wydawnictwo stały się platformą wolnej polskiej myśli politycznej, kulturalnej i historycznej, promując idee niepodległościowe, dialog ze Wschodem (w tym z Ukrainą, Litwą i Białorusią), krytykę totalitaryzmów oraz nowoczesną wizję Polski jako kraju otwartego i europejskiego.

Po śmierci Jerzego Giedroycia (2000) i kolejnych członków zespołu (Zofia Hertz 2003, Henryk Giedroyc 2010) spuścizną opiekuje się Stowarzyszenie Instytut Literacki Kultura, założone w 1999 roku przez samego Redaktora. Stowarzyszenie kontynuuje misję Instytutu poprzez:

• ochronę, digitalizację i udostępnianie unikalnego archiwum (wpisanego w 2009 roku na Listę Pamięci Świata UNESCO),
• prowadzenie biblioteki i centrum badawczego w Maisons-Laffitte,
• organizację wystaw, konferencji, publikacji oraz projektów edukacyjnych upowszechniających dorobek „Kultury”.

Dyrektorem Stowarzyszenia jest Anna Bernhardt. Wojciech Sikora (1956–2022), krakowski działacz opozycji demokratycznej w PRL, filozof, publicysta i wieloletni współpracownik Instytutu, pełnił funkcję prezesa Stowarzyszenia od 2010 do 2019 roku (wcześniej był stałym pracownikiem od 2000 roku). To właśnie jego pamięci poświęcony jest konkurs, którego pierwszą edycję ogłoszono w 2017 roku z okazji 70. rocznicy powstania Instytutu Literackiego.

Fundacja Kultury Paryskiej, współpracująca ściśle ze Stowarzyszeniem, zajmuje się m.in. pozyskiwaniem środków na działalność archiwalną, wydawniczą i popularyzatorską. Obie instytucje wspólnie organizują Konkurs im. Wojciecha Sikory, wspierany także przez instytucje państwowe, w tym Kancelarię Senatu RP i Ministerstwo Kultury.

Archiwum paryskiej „Kultury” stanowi dziś jedno z najcenniejszych źródeł do badań nad powojenną emigracją, opozycją antykomunistyczną, polsko-ukraińskimi relacjami oraz intelektualną historią XX wieku. Dzięki digitalizacji materiały są szeroko dostępne na platformie kulturaparyska.com, co umożliwia kontynuację wpływu „Kultury” na kolejne pokolenia badaczy i czytelników.

Jury w komunikacie podkreśliło wysoki poziom nadesłanych prac oraz znaczenie podejmowanej tematyki — zarówno relacji „Kultury” z Kościołem katolickim, jak i wkładu Bohdana Osadczuka w polsko-ukraińskie pojednanie. Gratulując laureatom, organizatorzy podziękowali wszystkim uczestnikom konkursu za zainteresowanie dorobkiem Instytutu Literackiego.

Szczegóły konkursu oraz pełne informacje o działalności Stowarzyszenia i Fundacji dostępne są na stronie kulturaparyska